ŞAGİRDLƏRİN DAXİLİ VƏ XARİCİ MOTİVASİYASININ MÜQAYİSƏLI TƏHLİLİ

Abstract

Bu məqalədə şagirdlərin təlim prosesində motivasiyanın psixoloji və pedaqoji mahiyyəti, motivasiya növlərinin (daxili və xarici motivasiya) şagird fəaliyyətinə təsiri və müasir təhsil mühitində motivasiyanın formalaşdırılma strategiyaları elmi əsaslarla təhlil olunur. Tədqiqatın nəzəri çərçivəsi Edvard Deci və Riçard Ryan tərəfindən işlənmiş Özününizamlama nəzəriyyəsinə (Self-Determination Theory – SDT) əsaslanır. Bu nəzəriyyə motivasiyanın keyfiyyətinin şagirdin üç fundamental psixoloji ehtiyacının — muxtariyyət, kompetentlik və əlaqəlilik — ödənilməsindən asılı olduğunu vurğulayır. Məqalədə daxili motivasiyanın şagirdin dərin öyrənmə, yaradıcılıq və davamlı səy göstərmə kimi proseslərin inkişafında əhəmiyyətli rol oynadığı, xarici motivasiyanın isə davranışın başlanması, nizamlanması və ilkin mərhələlərdə öyrənməyə cəlb etmə funksiyasını yerinə yetirdiyi göstərilir.

Azərbaycan pedaqoji ədəbiyyatında (Tağıyeva, 2023; Həziyeva, 2024; Qəhrəmanlı, 2025 və b.) motivasiyanın təlimin keyfiyyətinə təsiri geniş şəkildə araşdırılmış və şagird uğurunun motivasiya səviyyəsindən birbaşa asılı olduğu təsdiqlənmişdir. Yerli tədqiqatlarda motivasiyanın yalnız psixoloji deyil, eyni zamanda sosial, pedaqoji və təşkilati faktorlarla formalaşdığı vurğulanır. Beynəlxalq yanaşmalarla yerli təcrübənin müqayisəsi göstərir ki, effektiv motivasiya modeli şagirdin fərdi potensialını, maraqlarını, təlim tərzini və psixoloji ehtiyaclarını nəzərə alan təlim mühitinin qurulmasını tələb edir.

Məqalə nəticə etibarilə sübut edir ki, motivasiya təkcə təlimin komponenti deyil, təlimin bütün mərhələlərini müəyyən edən əsas psixoloji mexanizmdir. Daxili motivasiya şəxsiyyətin inkişafına, ömürboyu öyrənməyə və təlimdə davamlı uğura aparan ən güclü amil kimi qiymətləndirilir, xarici motivasiya isə düzgün tətbiq edildikdə şagirdin motivasiyasının daxili formaya keçməsi üçün körpü rolunu oynayır.